“Het leven is geen wedstrijd” dat is één van mijn motto’s. “Natuurlijk is het leven geen wedstrijd” denk je misschien, maar toch wordt een loopbaan of een levensloop meer dan eens gezien als de uitkomst van een krachtmeting. De mate waarin iemand succesvol is wordt gemeten, geschat, en daarbij wordt vaak gekeken naar de mate waarin iemand succesvol is ten opzichte van een ander.

Voor veel mensen is succesvol een nastrevenswaardig staat.

Voor veel hoogbegaafden die ik spreek levert succesvol minimaal een ambivalent gevoel op. Voor veel hoogbegaafden is succes niet per se iets nastrevenswaardig. Soms zelf vinden hoogbegaafden succes iets met een vieze bijsmaak. Soms doen mensen er alles aan om succes te voorkomen en hebben ze dat zelf niet eens door. Heel getalenteerde sporters die, wanneer het erop aankomt, de penalty missen, bijvoorbeeld. Heel getalenteerde zangeressen, bijvoorbeeld, die succes camoufleren door keihard op andere gebieden te falen. Heel getalenteerde  wetenschappers, die hun proefschrift maar niet afmaken.

Succesangst heet dat. Als je getalenteerd bent, een (buitengewoon) hoog IQ hebt bijvoorbeeld en je durft geen succes te hebben. Je doet er alles aan om ook geen succes te beleven. Je kiest het vak waar je het slechts in bent tot carrière, je stelt uit, raakt dingen kwijt, schrijft uren voor de deadline de grootste onzin in je scriptie.

Succesangst is dus niet hetzelfde als faalangst. Bij faalangst ben je bang dat je het niet goed doet, fouten maakt, het verknald. Bij succesangst ben je bang dat je het wel goed doet, het beter dan een ander doet, succes hebt.

Succesangst leidt tot uitstelgedrag, onderpresteren, vermijdingsgedrag, zelfsabotage.

Wonderlijk genoeg gaat het bijna nooit over succesangst als je het over onderpresteren van hoofbegaafden hebt. In Twice-Exceptional and Special Populations of Gifted Students wordt succesangst genoemd als een van de factoren die bijdragen aan het onderpresteren van hoogbegaafde meisjes. Door succesangst kunnen sommige meisjes geloven dat ze zullen worden afgewezen door hun leeftijdsgenoten en dat ze onaantrekkelijk worden als ze te competent of succesvol zijn.

Hoewel er veel aandacht wordt besteed aan faalangst onder hoogbegaafde leerlingen die onderpresteren, is er nauwelijks tot geen aandacht voor succesangst. Ik wil daar graag verandering in brengen.

Ik ben Sandra Leefmans, cultureel antropoloog en schrijver van het boek Te slim om te slagen, over succesangst en hoogbegaafdheid. Het boek komt eind 2017 uit.

In de Week van de hoogbegaafdheid van 11 tot 19 maart 2017 schrijf ik iedere dag een blog – van maximaal 400 woorden – over succesangst en hoogbegaafdheid. De blog van vandaag is al een keer eerder door mij online gepubliceerd.