Gisteren schreef ik dat ik naar de onderliggende oorzaken van succesangst zou kijken in de laatste vijf blogs van deze week. Ik ben echter geen psycholoog maar cultureel antropoloog. Het is dus heel lastig om naar psychische mechanismen en onderliggende oorzaken te kijken. Makkelijker is het voor mij te kijken naar de verhalen die we onszelf en elkaar vertellen over succes en tegenslag. Verhalen die we ook gebruiken om onze identiteit en plaats ten opzichte van anderen te bepalen.

Het beeld dat iemand heeft van succes en falen, van hard werken en resultaat kan ook van invloed zijn op het vermijden van succes. Wanneer je ergens het idee hebt dat je eerst heel hard moet werken en af moet zien, goed door het stof moet gaan vóór je succes kan – of mag – hebben dan geeft dit een rad-van-fortuin-verhaal weer. Ook als je verwacht na een periode van succes een enorme val te maken dan lijkt dat op een rad-van-fortuin-verhaal. Bij het rad-van-fortuin is er sprake van een dynamisch evenwicht tussen succes en falen. De ene keer is succes aan de orde (bovenaan het wiel) en de volgende keer falen. Het rad-van-fortuin-verhaal komt dus in twee varianten.

De eerste variant gaat ervan uit dat voordat er succes kan komen er eerst moet worden afgezien. Na regen komt zonneschijn. Dit verhaal is een geliefd Hollywood-thema, de American Dream. Van arme arbeiderszoon tot miljonair. Vertaald naar het SO in de brugklas: als je hard werkt, moeite doet en je offert e.e.a. op dan is een hoog cijfer prima. Als dat niet zo is en je doet er geen moeite voor en hebt niet geploeterd voorafgaand aan het succes, dan verdien je dat succes eigenlijk niet.

De tweede variant van het rad-van-fortuin-verhaal gaat ervanuit dat na het succes – zeker als dat succes is zonder voorafgaand lijden – de ondergang, het falen en lijden wel moet volgen. Hoogmoed komt voor de val. What goes up must come down. Icarus is wel het bekendste verhaal in deze trant.  Er zijn en meer van dat soort klassiekers, ook vanuit Hollywood, trouwens. Wat dit verhaal ons vertelt is dat na grote successen de val ook erg diep zal zijn. En het vertelt ons ook dat die val zeker zal komen. Wanneer vanuit dit verhaal succes wordt vermeden wordt ook tegenslag vermeden. Niet het succes zelf wordt gevreesd, maar de onlosmakelijk daarmee verbonden tegenhanger, het ongeluk dat daarop volgt.

Ik ben Sandra Leefmans, cultureel antropoloog en schrijver van het boek Te slim om te slagen, over succesangst en hoogbegaafdheid. Het boek komt eind 2017 uit.

In de Week van de hoogbegaafdheid van 11 tot 19 maart 2017 schrijf ik iedere dag een blog – van maximaal 400 woorden – over succesangst en hoogbegaafdheid.