Ik ben in Suriname geboren. Daar is het onbeleefd om ouderen tegen te spreken. Ook als het om je eigen vakgebied gaat en jij hebt je PhD, wanneer vader (niet gehinderd door enige kennis van het onderwerp) zegt dat het zo is, waag het niet om hem tegen te spreken. Soms ben je zo bang voor het boze oog dat als de buren jouw kind een complimentje maken je jouw kind blauwsel op het voorhoofd smeert. Soms denk je dat jouw afgunstige vijand liever jouw mooie nieuwe auto in de fik zal steken dan zelf hard te werken om ook zo’n auto te kunnen kopen.

De angst om onbeleefd tegen ouderen te zijn, de angst om respectloos met je ouder(en) om te gaan, kan je beletten jouw succes te tonen. Kan je beletten succesvol te zijn.

Angst voor de afgunst van een ander en de al dan niet magische repercussies kan je beletten jouw succes te tonen. Kan je beletten succesvol te zijn.

Het geloof in het boze oog, en de manieren om dit af te weren, is in vele landen onderdeel van de cultuur. Natuurlijk kun je amuletten en rituelen gebruiken om dit af te weren, maar beter is natuurlijk te voorkomen dat iemand jaloers of afgunstig wordt.

En zelfs als je zelf niet geloofd in deze dingen zal jouw omgeving je waarschuwen nooit ijdel of onbescheiden te doen. Trots wordt een gevaarlijk iets. En de redenen om trots te zijn daarmee ook. Uitblinken en succes zijn redenen om trots te zijn. En dus gevaarlijk. Want zelfs als je niet in het magische boze oog gelooft kan er altijd wel iemand zijn die je dwars wil zitten. Door je gewoon te saboteren. Een lekke band. Of iets waar je niet tegen kan in je eten strooien.

Een krabbenmand-cultuur noemen ze het ook wel. Wanneer je krab in een mand doet kan hij er zo uitklimmen. Wanneer je een mand vol krabben hebt zullen ze in hun poging zelf uit de mand te klimmen de andere krabben telkens naar beneden trekken. Een mand vol krabben hoef je niet af te dekken. Ze komen er toch niet uit. Ze beletten elkaar om eruit te klimmen. Ze beletten elkaar om succesvol te zijn.

Het vervelende is dat, ook wanneer er geen repercussies komen, de angst voor repercussies in combinatie met het verplichte respect voor ouderen succes in de weg kan staan.

Ik ben Sandra Leefmans, cultureel antropoloog en schrijver van het boek Te slim om te slagen, over succesangst en hoogbegaafdheid. Het boek komt eind 2017 uit.

In de Week van de hoogbegaafdheid van 11 tot 19 maart 2017 schrijf ik iedere dag een blog – van maximaal 400 woorden – over succesangst en hoogbegaafdheid.